(uit: Buiten de Boot, Stichting de Ombudsman en NVA, 2005) 

Second opinion
Inherent aan het recht op informatie is de mogelijkheid om een second opinion aan te vragen. Als men niet zeker weet of een voorgestelde behandeling de juiste is of men is niet zeker over de gestelde diagnose, dan bestaat de mogelijkheid te rade te gaan bij een andere deskundige hulpverlener. Dit tweede advies - de second opinion - kan helpen om weloverwogen keuzes te maken in bijvoorbeeld de soort behandeling of therapie. Een second opinion wordt veelal vergoed door de ziektekostenverzekeraar. Het betekent overigens niet dat degene die de second opinion uitvoert de behandeling overneemt.

Patiëntenrechten
In de Wgbo (de wet inzake de geneeskundige behandelingsovereenkomst) zijn rechten van patiënten wettelijk neergelegd, zoals het recht op informatie en toestemming, inzage in medische gegevens en privacy.

De patiënt heeft recht op duidelijke en desgewenst schriftelijke informatie over de diagnose, de aard en het doel van het onderzoek of de behandeling, de positieve en negatieve gevolgen ervan en de risico’s en bijwerkingen. Eventuele alternatieve mogelijkheden voor behandeling en de vooruitzichten voor de gezondheid. Hoever die informatieplicht precies gaat, is afhankelijk van omstandigheden en wat een patiënt redelijkerwijs dient te weten. Het belang van de patiënt dient in ieder geval voorop te staan.

Toestemmingsvereiste
Een patiënt die een behandeling ondergaat of therapie krijgt, moet eerst zijn toestemming geven voordat de behandeling of therapie gestart mag worden. De hulpverlener mag niet met behandeling beginnen voordat de patiënt zijn expliciete toestemming heeft gegeven. Deze toestemming kan pas worden gegeven als de patiënt precies weet wat er gaat gebeuren, dus goed is geïnformeerd. De patiënt heeft het recht toestemming te weigeren of een eenmaal gegeven toestemming weer in te trekken.

Voor minderjarigen (van 12 tot 16 jaar) geldt een dubbele toestemming. Dit houdt in dat behalve de minderjarige ook de ouders (of voogd) toestemming moeten geven. Is een kind jonger dan 12 jaar dan geldt alleen de toestemming van de ouders. Kinderen ouder dan 16 jaar worden in het gezondheidsrecht gezien als volwassen en in staat geacht voor zich zelf te beslissen.

Dossierplicht en inzagerecht
Gegevens over de behandeling van de patiënt worden door de hulpverlener bewaard in een medisch dossier. Het gaat hier om gegevens over de gezondheid van de patiënt, verrichtingen (zoals behandeling en onderzoek) en andere stukken voor zover dit voor een goede hulpverlening noodzakelijk is. Het dossier wordt in de regel 10 jaar bewaard of zoveel langer als redelijkerwijs uit de zorg van een goed hulpverlener voortvloeit. Dossiers worden bijvoorbeeld langer dan 10 jaar bewaard bij langlopende en/of terugkerende medische behandelingen. Patiënten hebben recht op inzage in hun dossier en op verzoek ook op een afschrift ervan. Het is mogelijk om te verzoeken om (delen van) het dossier te laten aanpassen of te laten vernietigen.

Geheimhoudingsplicht
Over de gegevens van de patiënt mogen geen mededelingen worden gedaan aan derden (hieronder valt ook familie), tenzij de patiënt daar toestemming voor geeft. Er is een uitzondering op deze regel. Personen die rechtstreeks bij de behandeling betrokken zijn hebben wel de mogelijkheid het dossier in te zien, maar alleen die gegevens die zij nodig hebben om hun werkzaamheden goed uit te kunnen voeren.

Klachtrecht
Er is een aantal instanties waar men met klachten over een behandeling terecht kan. De Wet klachtrecht cliënten zorgsector (Wkcz) voorziet in een laagdrempelige en eenvoudige manier om te klagen. Deze wet schrijft zorgaanbieders voor te voorzien in een deugdelijke klachtafhandeling. Enkele belangrijke aspecten: elke zorgaanbieder dient te beschikken over of aangesloten te zijn bij een klachtencommissie bestaande uit tenminste drie leden met een onafhankelijke voorzitter. Binnen een redelijke termijn dient deze klachtencommissie uitspraak te doen nadat (mondeling en/of schriftelijk) hoor en wederhoor heeft plaatsgevonden. De uitspraak is niet bindend maar de klachtencommissie kan wel aanbevelingen doen aan de zorgaanbieder. Deze dient hierop binnen een maand te reageren. Er staat geen hoger beroep tegen deze uitspraak open.

Andere klachtwegen
Dan is er ook de weg naar het tuchtcollege. Deze mogelijkheid is echter beperkt tot klachten over artsen, tandartsen, apothekers, psychotherapeuten, fysiotherapeuten, verloskundigen, verpleegkundigen en gezondheidszorgpsychologen. Bovendien moet de klacht gaan over schending van de twee tuchtnormen. Deze tuchtnormen houden een tekortschieten in de zorg in ten opzichte van een patiënt of diens naaste en gedragingen die in strijd zijn met het algemeen belang. Kwaliteitsbewaking staat voorop in het tuchtrecht, de persoonlijke genoegdoening van de klager is van secundair belang.